DNAmiz.com-Genetik Blog

Mendel ne gen ne kromozomlardan söz açmıştır, ne de belki bunları biliyordu. Sonradan bulunan bilimsel verilerin bu yasalarla paralelliği saptanmıştır. Mendel deneylerinde cinsiyetin etkisi gözlenmediği, aşağıda bahsedilecek iki Mendel yasasının cinsiyete ilişkin kalıtımı öngörmez. Kalıtım biliminde cinsiyet kromozomları dışındaki kromozomlarla (otozom) olan, bağımsız karakterlerinden sorumlu yani ayrı otozom çiftlerine oturmuş genlerle sağlanan kalıtıma Mendelian Kalıtım demek geleneği kurulmuştur.Genlerin davranışlarını anlatan ve gösteren Mendel’in deneyleri ve deneylerden çıkardığı iki yasa mevcuttur: Birinci Mendel Yasası: Segregasyon (açılma, ayrılma, dağılma): birinci Mendel yasası veya “segregation” ilkesi genlerin ana-baba kuşaktan yavrulara geçerken birbirlerinden ayrılmalarını, yavruya tek tek gitmelerini öngörür. Saf olarak iki bahçe bezelyesi soyundan biri kırmızı diğeri beyaz çiçekler açmaktadır. İki soy doğal olarak çiftleşir veya insan eliyle çiftleştirilebilir (melezleme: hibridizasyon). Ana-baba veya ebeveyn kuşak (parental generasyon) P ile gösterilir. Kırmızı ve beyaz çiçekli soyların melezleşmesinden oluşan melezlerin (hibrid) bulunduğu birinci flial generasyon (birinci yavru kuşak) F1 diye adlandırılır. Bu melezlemede F1 ürünler hepsi kırmızıdır. Yani beyaz rengin kaybolduğu kanısının verir. Hepsi aynı renkte olduğu için monohibrid (tekli melez) denir. Beyaz rengin nereye gittiğini araştırmak için ikinci yavru kuşak ürünleri elde etme zorunluluğu vardır.  Tekli melez F1’lerin kendi aralarından çiftleşmelerinden ikinci flial generasyon F2 (ikinci yavru kuşak) oluşur.

Burada erkek-kız kardeş evliliği olmuştur. Yine renkleri yönünden değerlendirildiklerinde; burada bir kısım kırmızı bir kısmının beyaz çiçek açtıkları görülür. Mendel F1’de kalkmış olan beyaz rengin yeniden belirdiğini ama eşit dağılmadıklarını, kırmızı beyaz oranını 3:1 oranında olduğunu saptamıştır. Neden F1 ürünlerde beyaz yok? Niçin F2 ürünlerinde 3:1 oran söz konusudur? F1 melezlerde renkleri kararlaştıran etkeni (mendel bunun yerine faktör adını vermiştir) taşımaktadır. F1’lerde hem kırmızı hem beyaz renkle ilgili iki “faktör” bulunmaktadır; ne ki birisi etkisini tam gösterirken diğeri hiç gösterememektedir. Mendel etkisini tam gösterene baskın (dominant), hiç gösteremeyene çekinik (resesif) demiştir. Örneğin kırmızı dominant, beyaz ise resesif niteliktedir. Mendel’in faktör diye tanımladıklarına bugün gen diyoruz. Gerçekten her renk için her kişide bir çift gen bulunmaktadır. Yani kırmızı için bir çift gen beyaz için bir çift gen bulunmaktadır. Bugün “gen” ve “alel” (allele) deyimlerini alternatif olarak kullanmaktayız. Kırmızı için bir çift, beyaz için bir çift  alel veya alel gen vardır.

Heterozigotluk-Homozigotluk: Genotipi oluşturan bir çift alel genin (eş=alel) değişik olmasına heterozigotluk, böyle kişilere heterozigot, böyle genotiplere de heterozigot genotip denir. Kk gibi. Büyük K harfi dominant, küçük k harfi resesiflik anlamındadır. Alel çiftinin aynı genlerden oluşmasına homozigotluk denir. KK, kk gibi. KK homozigot dominant, kk homozigot resesiftir.

Segregasyon İlkesi: Alel (eş) genler yavru ürünlere gitmek için birbirinden ayrılmak zorundadırlar. İşte  alel genlerin yavruya gidebilmek için birbirlerinden ayrılmalarına “segregation” (ayrılma, dağılma) denir. Bir genin niteliği ya da yavruya geçme yeteneği eş (alel) genin nitelik ve yavruya geçeme yeteneğini etkilemez, bağımsızdır.  Bu ilkeye parçacıklı kalıtım denir. Alellerden gelen parçalar birleşince yine bir alel oluşturur. O yüzden herbiri ayrıca segregant olarak adlandırılır. Segregasyon ilkesi bilinen bütün canlılar için geçerlidir. Segregasyon dağılım oranı 3:1’dir. Bu yasaya “üniformite yasası” diyenlerde vardır. Söylenenleri testlendirmek ve doğruluğunu saptamak iki yolla yapılır (1) resiprok çiftleşme (erkek ve dişinin yerinin değiştirilmesi (sonucu değiştirmez) (2) Geriye doğru çiftleştirme: ya melez kişi parental kuşağın homozigot dominant veya homozigot resesif kişisiyle çiftleştirilir. Bu çocuğun anne babasıyla evlenmesi demektir. Burada ayrımın kolay olması için homozigot resesifle çiftleştirilir. Buna test veya kontrol çiftleşmesi denir. Bunun sonucunda ana-babadan yavrulara olan biyolojik akımı yöneten kurallar ters yönlü akım için de doğru ve geçerlidir.

İkinci Mendel Yasası: Bağımsız Tertiplenme: Ayrı iki karakterin kalıtımı (meselâ bezelyenin renk ve şekil karakterleri) nasıl olur? Biri diğerinin kalıtsal davranışından etkilenir mi? Burada iki olasılık var: ya karakterler kalıtımca birbirine bağlıdır veya karakterler bağımsız davranmaktadırlar.

Bezelye için çiçek rengi alelik bir gen çiftliyle tohum şekli ayrı bir alelik gen çiftiyle kararlaştırılıyor. Dd (dolgun-buruşuk), Kk (kırmızı-beyaz).örneğin kırmızı çiçek-dolgun tohum ile beyaz çiçek-buruşuk tohum veren soy melezleştirilirse yavru nasıl olurlar? Buna değişik iki nitelik söz konusu olduğundan ikili melezleme (dihibridizasyon) denir. F1 melezlerinin hepsinin rengi kırmızı-dolgun olur. Birinci yavru kuşaklar arasında çiftleştirme olursa; kırmızı-dolgun, kırmızı-buruşuk, beyaz-dolgun, beyaz buruşuk 9:3:3:1 oranlarda bulunur. Burada ana-babaya benzemeyen “yeni” fenotipli bireyler oluşmuştur (örneğimizde kırmızı-buruşuk ile beyaz-dolgun)burada ana-babaya benzemeyenlere kombinasyonel (veya rekombinasyonel), benzeyenlere parental (veya orijinal) ürünler denir ve bunların fenotip dağılım oranları farklıdır. Bir gen çiftinin segregasyon özelliği ve karalaştırdığı karakterin yavruda belirmesi başka bir gen çiftinin segregasyon özelliği ve kararlaştırdığı karakterin yavruda belirmesini etkilemez. İki çift gen bağımsız davranmaktadırlar. İkinci Mendel yasası veya Bağımsız Tertiplenme (independent assortement”) denen bu tanımda; genetik materyal her biri bağımsız segregasyon ve rekombinasyon yapabilen  gen çiftlerinden oluşmuştur; birinin kalıtsal davranışı ötekini etkilemez.

Polihibridizm (çok melezlilik): bağımsız 3 veya daha çok gen çiftinin segregasyonu ve ilgili karakterlerin kalıtımına ilişkin kuralları öngörür. Tek karakteri belirleyen ikiden fazla genin bir alel dizisi meydana getirmeleri polihibridizm değildir.

Gen Sayısı Arttıkça Orijinal Ebeveyne Benzeyenler Azalır: gen sayısı arttıkça orijinal veya ilk ana-baba genotiplerindeki yavruları bulma şansı azalmaktadır. Burada mevcut genlerin yeniden karıştırılması sonucu yeni bireyler yaratılır.

http://www.genbilim.com/content/view/3332/32/

This entry was posted on Wednesday, May 28th, 2008 at 11:53 am and is filed under Genetik Bilim, Genetikçilere verilen sorularn Cevapı. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. Yorum yapabilirsiniz, veya kendi sitenizden geri izleme yapabilirsiniz.